10.03.2008

Aðalmálið að eiga nóg af frjósömu landi

Bændahjónin á Neðri-Hálsi í Kjós framleiða lífræna jógúrt og mjólk. Elva Björk Sverrisdóttir hitti þau og ræddi við þau um þessa tegund landbúnaðar sem nýtur aukinna vinsælda hjá neytendum Þegar ég var unglingur að alast hér upp fannst mér þetta dálítið „ódýrt“, að bera tilbúinn áburð á túnin, og velti því fyrir mér hvort það gæti gengið upp. Svo fór ég að forvitnast og heyra um lífræna ræktun,“ segir Kristján Oddsson, bóndi á Neðra-Hálsi í Kjós. Þar hafa hann og kona hans, Dóra Ruf, í mörg ár rekið lífrænt bú, en Kristján er fæddur og uppalinn á Neðra-Hálsi.

Til að byrja með ræktuðu hjónin lífrænt grænmeti en hafa í seinni tíð snúið sér eingöngu að lífrænum kúabúskap. Í dag eru 39 mjólkandi kýr á Neðra-Hálsi, sem eru eingöngu grasfóðraðar og því snerta hækkanir á áburði og korni ekki búskapinn þar.

Var gæluverkefni fyrst um sinn

Kristján er spurður frekar um ástæður þess að þau Dóra sneru sér að lífrænum búskap. Hann segir að þar hafi það meðal annars komið til að Dóra, sem er frá Sviss, hafi þekkt lífræna ræktun frá heimalandi sínu. Þá var Kristján um tíma haldinn exemi og fór í jóga. „Þar sagði kennarinn mér að ég yrði að breyta mataræðinu og borða hreinna fæði. Ég var í því að framleiða mat og fór að hugsa minn gang,“ segir Kristján.

Þau hjónin segja lífrænu ræktunina hafa verið gæluverkefni til að byrja með. „Þetta var gæluverkefni allt fram til 1988. Þá fórum við að breyta túnunum [svo hægt væri að stunda lífræna ræktun] og tókum upp fyrstu gulrótauppskeruna árið 1989.“

Upp frá því fóru hjónin fyrir alvöru að breyta túnum sínum svo hægt væri að stunda lífrænan kúabúskap á Neðra-Hálsi og fengu vottun samkvæmt Evrópustöðlum árið 1996.

„Þetta hefur verið margra ára þróun hjá okkur,“ segir Dóra en þau hjón benda á að tíma taki að laga túnin að lífrænum búskap. „Það eru viðbrigði fyrir plönturnar að fá ekki áburð,“ segir Dóra. Kristján bendir á að þegar tilbúinn áburður er notaður verði grösin háð honum. Rótarkerfi þeirra þurfi þá lítið að hafa fyrir því að taka næringarefnin upp úr jarðveginum.

„Þær aðlaga sig þeim aðstæðum. En ef þær fá þetta ekki þurfa plönturnar að skapa rótarkerfi til þess að leita að fæðu.“ Auk þess fælist frá ánamaðkar og aðrar örverur sem hjálpi til við sprettu, þegar tilbúinn áburður er borinn á.

En hvað þarf til að hægt sé að stunda lífrænan búskap og hverjir eru helstu kostir og gallar?

Kristján segir að aðalmálið sé að hafa nóg af frjósömu landi. Til þess þurfi að nýta allan lífrænan úrgang, aðallega frá búinu sjálfu en einnig megi nýta lífrænan úrgang annars staðar frá.

Kristján segir að einhæfni í búskap sé visst vandamál í dag, en með meiri fjölhæfni fáist meiri úrgangur og það auki möguleika á að bæta grasræktina.

Spurður um framleiðslugetu í lífrænum búskap segir Kristján að hún sé minni en í hefðbundnum landbúnaði. Bændurnir fái minni mjólk úr hverri kú en í lífrænni ræktun má hlutfall korns í fæðu dýranna ekki fara yfir 40%. Í hefðbundnum búskap fá kýrnar allt upp í 80% fæðu sinnar úr korni.

Hjónin segja kostina við lífrænan búskap marga. Kristján bendir á að bústofninn sé heilbrigðari, kýrnar séu ekki látnar mjólka eins mikið og kýr sem gefið er kjarnfóður og álag á þeim sé því minna. Dóra bendir á að neytendur fari fram á að maturinn sé sem ódýrastur og kjarnfóður hafi verið svar bænda við því.

Þegar hjónin voru að hefja grasfóðrun kúa sinna árið 2001 voru þau vöruð við af dýralæknum og öðrum sem sögðu að kýrnar gætu orðið veikar af fóðrinu ef ekkert korn væri notað. Annað hefur komið á daginn. „Þetta hefur gengið ljómandi vel og við höfum alltaf fyllt okkar kvóta,“ segir Kristján, en árlegur mjólkurkvóti á Neðra-Hálsi er 150.000 lítrar. Á Neðra-Hálsi fást að meðaltali um 3.700 lítrar á kú á ári meðan við hefðbundinn búskap fást um 5.200 lítrar.

„Ég er alveg sallaánægður,“ segir Kristján um nytina í kúnum. Hann bendir á að hann spari það fé sem fer í áburðarkaup og einnig féð sem fer í korn handa dýrunum. Hins vegar þurfi hann að kaupa nokkuð af fiskimjöli og heyi. Það kemur til af því að tún eru knöpp eða aðeins um 50 hektarar en það er of lítið fyrir þá 80 gripi sem eru á fóðrun, en til stendur að auka ræktunina.

Þau hjónin segja að dýrunum virðist líka vel að lifa á grasinu. „Við viljum láta dýrunum líða vel, það er líka grunnurinn að því að þær framleiði vel og gefi það sem þær geta,“ segir Kristján.

En er meiri vinna við lífrænan búskap en hinn hefðbundna?

„Vegna þess að við fóðrum ekki á korni erum við með fleiri kýr,“ segir Kristján, en á Neðri-Hálsi eru 39 mjólkandi kýr. Þau hafa venjulega einn starfsmann á búinu yfir vetrartímann, en fleiri á sumrin.

Stærstur hluti mjólkurinnar sem kýrnar á Neðra-Hálsi gefa af sér fer í lífræna jógúrt sem fyrirtækið Bíóbú, sem hjónin eiga stærstan hluta í, framleiðir. Einnig fer nokkur hluti framleiðslunnar í lífræna drykkjarmjólk. Og bændurnir á Neðra-Hálsi hafa ekki undan við framleiðsluna.

Mikill áhugi neytenda

„Það er mikill áhugi meðal neytenda, við finnum það á jógúrtframleiðslunni,“ segir Kristján, en hún hófst árið 2003. „En það sem vantar hér hjá okkur er að stjórnvöld og forysta landbúnaðarins fari að mæla með þessu og beina fjármagni inn í þetta. Þarna eru sóknarfæri fyrir bændur. Og ég segi það fyrir mig að mér finnst lífræni búskapurinn miklu skemmtilegri búskapur [en sá hefðbundni],“ bætir hann við.

Þau hjónin hafa hug á að framleiða fleiri lífrænar mjólkurvörur. „Það hefur verið draumurinn í mörg ár, en við eigum ekki neina mjólk, það er vandamálið. Við gerum það um leið og við sjáum fram á að fá meiri mjólk,“ segir Kristján. Meðal þess sem þau hafa áhuga á að framleiða er ostur og smjör.

En er það hugsjónamennska að stunda lífrænan búskap? „Nei, ég held að þetta sé mjög skynsamlegt,“ segir Kristján. Með lífrænni ræktun skapi bændur sjálfbæran búskap. „Ég spái því að hefðbundinn landbúnaður muni á endanum lenda í vandræðum því með honum er verið að rýra frjósemi landsins.“

Í hnotskurn

• Á Neðra-Hálsi er ekkert korn notað við framleiðsluna, bara íslenska grasið.
• Hjónin benda á að afurðir dýra sem aðeins eru fóðruð á grasi njóti síaukinna vinsælda.
• Dóra segir að víða, til að mynda í Bandaríkjunum, séu mjólkurafurðir úr kúm sem aðeins eru fóðraðar á grasi mikið í tísku.